Пос: различия между версиями

Материал из Wiki FU-Lab
Перейти к навигации Перейти к поиску
Нет описания правки
(Полностью удалено содержимое страницы)
Строка 1: Строка 1:
А. Ф ВАԌІԈЈЕВ
КЫԆІ КЕРНЫ ԀА БӦРЈЫНЫ КАРТУПЕԈ
КОМІ ԊІГА ЛЕԆАНІН
СЫКТЫВКАР - 1931
171.
Коԁыр бурҗык іԁравны картупеԉ


Меԁым тајӧс кужны вӧчны колӧ быԁ колхоԅԋіклы ԁа ӧтка овмӧсын олыԍ креԍԏаԋінлы тӧԁны воԇвыв кымынкӧ правілӧ.
Меԁвоԇ колӧ пыԃԃі боԍтны, кущӧм картупеԉыслӧн својствоіасыс меԁбӧрја быԁман каԁнас. Опыт вӧчыԍ учрежԃеԋԋӧјас ԁа креԍԏана ас уҗԍыныс аԁԇісны, мыј арын, торја-ԋін шонԁіја ԁа кос повоԃԃа ԁырјі картупеԉ јонҗыка быԁмӧ ԁа урожајыс тӧԁчымӧн ыжԁӧ. Тајӧ еща-на, картупеԉлӧн бурмӧ качествоыс. Сіјӧ лоӧ кракмалаҗык, пуӧм бӧрас кірјалан. Кракмала картупеԉ бур абу сӧмын ԍојны, а щӧщ јона колана кракмалопаточнӧј ԁа віна вӧчан завоԁјаслы. Оз веԍшӧрӧ завоԁјас-і ыҗыԁҗык ԁон мынтыны јонҗыка кракмала картупеԉ вылӧ. Шуам, завоԁ мынтӧ ӧԏі тсентԋер картупеԉ вылӧ, кӧні кракмалыс 16 прӧчент, — ӧԏі шајт 52 ур, а кракмалыс-кӧ 24 прӧчент, мынтӧ-ԋін 2 шајт 40 ур,
Торјалӧмыс абу ԇік ічӧт... Сеԍԍа нӧшта ӧԏі буртср боԍтӧ картупеԉ муын олан меԁбӧрја каԁнас — сіјӧ бура воӧ ԁа поԅны кутас сіјӧс ԁыр віԇны.
Татыԍ ӧԏі правілӧ.
Колӧ тӧжԁыԍны, меԁ картупеԉыс му-вылас помӧԇ воіс.
Уна пӧлӧс (сорт картупеԉлыԍ воӧмсӧ поԅӧ тӧԁмавны зајас ԁа корјас куԅтаыс. Воігас најӧ пемԁӧны, сеԍԍа наԇӧԋікӧн небԇӧны ԁа кулӧны.
Корјас кулӧм бӧрын картупеԉ ԁугԁӧ быԁмыны і кракмалыс ԁугԁас соԁны. Секіԍаԋ колӧ-ԋін завоԃітны керны картупеԉ. — Сӧмын мукӧԁ ԁырјіыс тајӧ правілӧјасыԁ вермасны-на-і пӧрјавны. Картупеԉ заыс ԁа корјыс вермасны пемԁыны ԁа коԍмыны картупеԉыс вотӧԇ. Тащӧмыс лоӧ картупеԉ ԍіԍм&ыԍ, коԁі шуԍӧ фітофтораӧн — ԉібӧ картупеԉ ԍіԍтыԍӧн. Секі колӧ тӧԁны мӧԁ пӧлӧс правілӧ.
Картупеԉ воӧмсӧ поԅӧ тӧԁмавны поз тыр ԍерԏіыс, колӧ коԁјыны бурҗык позтыр ԁа пыркԋітны заӧԁыс кутӧмӧн. Картупеԉјасыс кӧ кокԋіа гылалӧны вужјасԍыс сіјӧ воӧма-ԋін. Картупеԉлыԍ воӧмсӧ абу ԍӧкыԁ тӧԁмавны і кыш ԍерԏіыс. Кышыс-кӧ картупеԉыслӧн чуԋнаԁ ԉічкӧмӧн оз
куԉышԍы сіјӧ воӧма-ԋін — поԅас-ԋін керны.
Унаыԍ картупеԉтӧ лоӧ керны коԁыр абу-на картупеԉ воӧм јывԍыс став тӧԁмӧԁанјасыс.
Заыс ԁа корјыс сорӧн воыԍ картупеԉјаслӧн „Воԉтман" ,,Ԍвітаԅ", „Ԍіԉеԅіја“, „Гаврԋек” сортјаслӧн — оз пемԁыны ԁа оз коԍмыны кынмавлытӧԇ. Тащӧм сортјаслыԍ воӧмсӧ оз ков віԁчыԍны, колӧ керны зера каԁӧԇ ԁа кынмавтӧԇ.
Овмӧсӧн-кӧ пуктӧма уна пӧлӧс сорт картупеԉ, керны колӧ завоԃітны воԇҗык воан сортјасԍаԋ ԁа бӧрынҗык керны ԍорӧн воыԍ картупеԉсӧ.
Торјӧн колӧ шуны коԍкӧм вылӧ пуктӧм каріупеԉ керӧм јылыԍ. Козкӧмвывса картупеԉ воӧм оз поԅ тӧԁмавны воԇын шуӧм правілӧјас серԏі — ԁа сіјӧс тӧԁмалӧмыԍ ԋінӧм. Коԍкӧм вылӧ пуктыԍԍӧ меԁԍасӧ воԇ воыԍ картупеԉ ,,Скороспелка“, ,,Епікур“ ԁа мукӧԁ сортјас, коԁӧс вотӧгыс-на-і вузалӧны рынок вылӧ. Коԍкӧм вылыԍ картупеԉсӧ колӧ керны сещом каԁын меԁ еԍкӧ поԅіс коԍкӧмсӧ ԁаԍтыны арԍа кӧԇа кежлӧ,
Картупеԉтӧ вотӧгыс керӧмыԁ кӧԏі-і оз сет ыҗыԁ урожајтӧ, сӧмын том кар-
тупеԉтӧ ԋӧбӧны ыҗыԁҗык ԁонӧн, сіјӧн вештыԍӧ став уҗыс ԁа вајӧ овмӧсыслы веԉ ыҗыԁ ԁохоԁ. Картупеԉ керны завоԃітчан каԁ ԁа сіјӧс керан каԁ СССР паԍта абу быԁлаын ӧткоԃ. Унҗык рајонјасас картупеԉ керӧмыс мунӧ ԍеԋԏабр тӧлыԍ шӧрԍаԋ ԁа окԏабр ԁасӧԁ лунјасӧԇ. Ԋеуна воԇҗык завоԃітӧны ԁа помалӧны картупеԉ керӧмсӧ ԋечерчоԅемнӧј облаԍтјасын ԁа лыа мујас вылыԍ; ԋеуна ԍорӧнҗык керӧны черноԅемнӧј облаԍтјасын.
Колхозјаслы колӧ зев бура тӧԁмавны картупеԉ керан каԁтӧ. Картупеԉ керӧмӧн оз ков јона термаԍны, сӧмын оз поԅ ԍормӧԁчыны. Рајонын-кӧ кынмавлӧмјас овлӧ воԇҗык, а пуктасјасыс уна, ԁа уҗалан выныс оз тырмы, колӧ мӧвпыштлыны тырмас оз каԁыс ԁа выныс ставсӧ керны, а оз-кӧ тырмы секі колӧ керны завоԃітны воԇҗык, меԁ оз кал& коԉны лымулӧ,&
Колӧ тӧԁны мыј сӧмын плуг ԉібӧ гӧр бӧрԍа картупеԉ чукӧртӧм (керӧм) боԍтӧ каԁсо урожај ыҗԁа ԍерԏіыс 250-300 уҗалан час ӧԏі гектар вылӧ. Сыкынԇі колӧ каԁ картупеԉсӧ бӧрјӧм вылӧ, мешӧкјасӧ течӧм вылӧ ԁа новлӧм вылӧ. Ставсӧ тајӧс колӧ артавны колхоԅԋікјаслы ԁа ӧтка
овмӧсјаслы урожај боԍтан план вӧчігӧн.
Картупеԉ керны колӧ міча ԁа кос повоԃԃаӧ. Ташӧм повоԃԃаӧ картупеԉыс ӧԁјӧ коԍмӧ ԁа бура весаԍԍӧ ӧшјӧм муԍыс.
Керӧм воԇвылын картупеԉ корсӧ колӧ ыщкыны мувывԍыс. Меԁԍа-ԋін ыщкыныс колӧ ԍор воан картупеԉ сортјаслыԍ корсӧ, коԁјас ԁыр кутӧны веж корјассӧ. Картупеԉ корсӧ кертӧԇыс ыщкӧмԍыс бурыс кык пӧлӧс. Ӧԏі-кӧ, кокԋаммӧ картупеԉ керӧмыс — весалӧм корјыс оз воԉсаԍ муӧԁ& оз сајӧԁ муас кујлыԍ картупеԉсӧ ԁа оз кут торкавны окучԋіклы, плуглы ԉібӧ гӧрлы гӧріганыс. Мӧԁкӧ ыщкӧм корјыс ачыс вермӧ уна бур ԍетны, сіјӧс поԅӧ ԍілосујтны, ԁа тӧвнас верԁны ыжјаслы
Торја віԁчыԍӧм колӧ сіԍманӧн віԍыԍ-(фітофтора) картупеԉ керігӧн. Тајӧ віԍӧмсӧ кокԋіа поԅӧ тӧԁмавны картупеԉ кор ԍерԏіыс. Јуԉ тӧлыԍ помын ԁа август воԇԇа җынјас меԁвоԇ корјасас, а сеԍԍа заас лоӧны васӧԁ руԁов гӧгрӧс чутјас. Кор улысас, тајӧ чутјас гӧгӧрыс, чужӧны јежыԁ бакшаԍӧм інјас.
Ԍорӧнҗык сулалӧ-кӧ зера повоԃԃа, зајасыс ԁа корјасыс ӧԁјӧ ԍӧԁаԍӧны, ԍіԍмӧны ԁа кулӧны.
Тајӧ став тӧԁанторјассӧ-кӧ каԅалӧма, секі поԅӧ-ԋін тӧԁны, мыј картупеԉыс віԍӧ, а сывӧсна ыҗыԁ урон вермас лоны. Ӧні тӧԁӧны-ԋін — картупеԉлӧн ԍіԍмӧм, — вуҗыԍ віԍӧм. Корјасԍыԍ сіјӧ вермӧ вуҗны картупеԉас сӧмын ӧтчыԁ інмылӧмыԍ. Тајӧ тӧԁӧм мыԍԏі лун 7-10 воԇҗык кертӧԇыс, колӧ став засӧ ԁа корсӧ ыщкыны, сеԍԍа чукӧртны ԁа сотны.
Кыԇі керны картупеԉ
Картупеԉ керан ногјас овлӧны кымын кӧ пӧлӧс. Посԋі креԍԏана овмӧсјасын, кӧні пуктасјассӧ вӧԃітӧны посԋі јӧрјасын, картупеԉ керӧны теԉебјасӧн, зырјасӧн ԁа коканјасӧн. Тащӧм ногӧн картупеԉ керӧм — став картупеԉсӧ ӧктӧм бокԍаԋ, бур, сӧмын сы вылӧ колӧ уна уҗалан вын. Та вӧсна колхозјасын, кӧні картупеԉсӧ вӧԃітӧны уна, ԃерт, тащӧм ногӧн керны уна он вермы. Унҗыксӧ картупеԉ керӧмыс мунлӧ гӧрјӧн, окучԋікӧн ԉібӧ плугјӧн. На пыщкыԍ бурҗык резуԉтатјас ԍетӧны гӧр ԁа окучԋік. Наӧн кокԋіԃіка лептыԍԍӧ картупеԉ поз віԅыԍ, бергӧԁчӧ позтырӧн ԁа сіјӧн кокԋӧԁӧ картупеԉ ӧктӧмсӧ. Плуглӧн ем кык тырмытӧмтор. Картупеԉ кустсӧ бергӧ-
ԁігас сіјӧ тупкӧ мунас картупеԉсӧ бура уна ԁа оз пыркԋіт позтырсӧ. Сы кынԇі амыԍнас плугјыс щыкӧԁлӧ картупеԉсӧ& зев уна вунԁавлӧ.
Окучԋік ԁа гӧр плугԍыс јӧнасӧ оз-жӧ торјавны. Најӧ оз жӧ картупеԉсӧ,& течны бӧрӧзԁаас пызан вылӧмоз. Став картупеԉсӧ ӧктӧм ставнас сы помын, кущӧма ӧктыԍыԍјасыс ԍуԍҗыка ԁа зіԉӧмӧнҗык гуԁјӧны позтырсӧ. Картупеԉ керны меԁ бур машінајасӧн. Сещӧм машінајасыс шуԍӧны картупеԉ керан машінајасӧн (картофелекопатели). Бӧрја каԁнас сещӧм машінајасыс понԁісны паԍкавны картупеԉ вӧԃітыԍ гырыԍ колхозјасын. Тајӧ машінајасӧн ӧніја уҗалӧм опытјас ԍерԏіыс поԅӧ шуны, мыј најӧ матыԍа војасӧ зев јона паԍкаласны картупеԉ вӧԃітыԍ колхозјасӧ.
Гӧрјӧн, окучԋікӧн ԉібӧ плугјӧн картупеԉ керӧм бӧрын поԅӧ-ӧ лыԃԃыны уҗсӧ помаԍӧмӧн? Олӧмыс петкӧԁліс, мыј тајӧн уҗ помавны оз поԅ. Кӧԏ кущӧма оз ԅіԉны ӧктыԍјасыс, став картупеԉсӧ мувылыԍ најӧ ӧктыны оз вермыны. Став урожајсӧ-кӧ чукӧртны колӧ керӧм бӧрас картупеԉ мусӧ піԋовтны ӧԏі ԉібӧ кык
пӧлӧн. Піԋовтӧм бӧрын картупеԉсӧ ӧктӧм тырмымӧн вештасны уҗсӧ.
Уна колхозјас, ԁа-і ӧтка овмӧјас&, піԋовтӧм бӧрас картупеԉ мусӧ бара гӧрӧны. Ем-абу тајӧ гӧрӧмыԍ кущӧмкӧ бур? Ем ыҗыԁ бур. Тајӧ гӧрӧмнас став картупеԉыс-ԋін ӧкмӧ, ӧкмӧ сы мынԁа, мыј вещтӧ выԉ пӧв вӧчӧм уҗсӧ.
Та кынԇі арнас гӧрӧмыс вежӧ тулысԍа гӧрӧмсӧ, сіјӧн тувсовја уҗсӧ кокԋӧԁӧ, ԍетӧ вермӧм бурҗыка уҗӧԁны вӧвјассӧ ԁа мукӧԁ уҗалан вынсӧ, ԁонтӧммӧԁӧ уҗсӧ. Торјӧн-ԋін таја копана гӧԉ ԁа слабҗыка олыԍ шӧркоԃԃема креԍԏаналы , коԁјаслы унаыԍ лоӧ меԁавны уҗалан вынсӧ (вӧвјас).
Арԍа гӧрӧм оз сӧмын тајӧ бурсӧ ԍет. Сіјӧ отсалӧ лептыны урожајсӧ кӧԇаыслыԍ, коԁӧс лоӧ кӧԇӧма мӧԁ вонас картупеԉ му вылас. Меԁ бӧрын, арԍа гӧрӧмӧн гранкіаԍԍӧ муыс, а сіјӧ отсалӧ ԁырҗык кутны лымсӧ ԁа муыс васӧԁҗык лоӧ.
Кыԇі кіӧн керігӧн сіԇі-жӧ гӧрјӧн керігӧн колӧ зіԉны меԁ еԍкӧ ещаҗык вӧлі жугӧԁӧма картупеԉсӧ. Оз поԅ вӧвтӧ леԇны ветлыны картупеԉ кустјас кості бӧрӧзԁајасӧԁ, оз поԅ пыркӧԁны картупеԉ мусӧ зыр берԁӧ, ԁа с. в. Вунԁыԍӧм,
гыжјыԍтчӧм, пазалӧм, потлаԍӧм картупеԉјас оз вермыны ԁыр овны, регыԁӧн щыкӧны ԁа вузалігӧн ԁонтӧмҗыка сулалӧны.
Сещӧм картупеԉ шуԍӧ ԋеконԃітԍіоннӧјӧн. Картупеԉ заготовітыԍ оргаԋізатсіјајас сещӧм картупеԉсӧ оз ԋӧбны.
Картупеԉ шурӧԁӧм ԁа коԍтӧм
Керӧм картупеԉ сԁаточнӧј пунктӧ нутӧԇ, ԉібӧ віԇанінјасӧ кіԍтавтӧԇ, колӧ шурӧԁны, кӧԍтыны ԁа бӧрјыны. Міча повоԃԃа ԁырјі-кӧ мунӧ картупеԉ керӧмыс, коԍтӧмыс оз ԍӧктӧԁ уҗсӧ. Керӧм картупеԉсӧ мувылас-жӧ шыԉӧԁыштӧмінӧ кіԍтавны ԁа ԋеԁыр мыԍԏі сіјӧ коԍмӧ-ԋін ԁа вежԍӧ, ԇік мӧԁ, коԁыр картупеԉтӧ лоӧ керны зера каԁын, секі картупеԉтӧ мувылаԁ он-ԋін коԍты. Сіјӧс лоӧ кіԍтавны вевт улӧ 25-30 см. кызта ԁа кык-куім лун сені віԇны шурзвтӧԇыс ԁа коԍмытӧԇыс.
Коԍтӧм ԁа ԇоԋвіԇа картупеԉ ԁыр оз ԍіԍмы ԋі оз рушмы ԁа веснас оз чін. Еща-кӧ кокԋаммӧ ԍӧктанас, сіјӧ сӧмын воԇӧ коԍмӧмԍыс. Ва ԁа ԋајт картупеԉ веснас чінӧ 30 прӧчент вылӧ ԁа унҗык
ті мукӧԁ ԁырјіыс вермас ставнас вошны, ԍіԍмыны. Со кущӧм колана картупеԉ бура коԍтӧм ԁа шурӧԁӧм.
Картупеԉ бӧрјӧԁлӧм
Картупеԉ бӧрјӧԁлӧны унҗыкыԍсӧ кіӧн — картупеԉ керігас-жӧ. Посԋі, віԍыԍ ԁа жугавлӧм картупеԉ ӧктӧны ӧԏі ԁозјӧ, шӧркоԃӧс — мӧԁӧ, гырыԍӧс — којмӧԁӧ.
Уна колхоз картупеԉсӧ бӧрјӧԁлӧны пуыԍ вӧчӧм решеткајасӧн. Сещӧм решеткасӧ вӧчны кокԋі. Боԍтӧ 3-4 метра куԅа кымын-кӧ пӧв, најӧс ӧтлаӧԁӧны — вӧчӧны ӧԏі помае посԋыԃік роԅјас; мӧԁар помлаԋыс роԅјассӧ пыр ыҗԁӧԁӧны. Роԅјасыс вӧчԍӧны картупеԉ тӧріг (посԋі, шӧркоԃ, гырыԍ картупеԉлы). Пӧвјассӧ ӧԏілаӧ тувјалӧм бӧрын, бокјассӧ ԁорӧсалӧны, сорԏіровкаыԁ ԁаԍ. Уҗалігӧн сорԏіровкасӧ пуктӧны католаӧн, сіԇі меԁ посԋі роԅјаса помыс вӧлі вылынҗык гырыԍ роԅјаса помԁорԍыс. Вылыслаԁор помԍаԋыс кіԍтӧны картупеԉсӧ, сіја гӧгыԉтчӧ пӧв куԅтаыс, сек посԋі роԅјастіыс кіԍԍӧ му, сы бӧрын посԋі картупеԉ, воԇӧ шӧркоԃ, помас гырыԍ.
Картупеԉыс меԁ оз ӧшјі& решетка вылас, сіјӧс каԁыԍ-каԁӧ весалӧны роскӧн. Борјӧԁлыны картупеԉсӧ колӧ кујім пеԉӧ: посԋі, шӧркоԃ ԁа гырыԍ. Посԋі картупеԉ мунӧ скӧт верԁны, шӧркоԃыс кӧјԁыс вылӧ, а гырыԍыс вузавны, ԍојны.
Ԍојан (гырыԍ) картупеԉыс колӧ лоны ыҗԁанас еща вылӧ віт саԋԏіметр.
Мӧԁпӧлсс сорԏіровка вӧчԍӧ таԇі. Вӧчӧны пу-рама: куԅтанас 3 метр кымын, ԁа паԍтанас 3/4 метр мынԁа. Рама куԅтаыс тувјалӧма шыԉыԁа стружітӧм тасјас. Тасјаслӧн костыс ӧԏі помас колӧ 1 см., а мӧԁар помыс 8 см. Тасјас увтас тувјавԍӧ вомӧна кык тас, коԁјас рамасӧ јукӧны кујім пеԉӧ. Вӧчӧм сорԏіровкасӧ пуктӧны кокјас вылӧ (поԁставка вылӧ) сіԇі, меԁ сорԏіровкаыс лоі католаӧн. Векԋі роԅјаслы колӧ лоны вылынжык паԍкыԁҗык роԅјас ԍерԏіыс. Сорԏіровка улас пуктыны јащікјас ԉібӧ кӧрԅінајас, кытчӧ і кіԍԍӧ картупеԉыс. Сорԏіровка вылі помас пуктыԍԍӧ жӧлӧб ԉібӧ ԋеыҗыԁ пӧв рамалаԋыс католаӧн. Сетчӧ і кіԍталӧны бӧрјӧԁлан картупеԉсӧ. Катола сорԏіровка куԅтаыс картупеԉыс гӧгыԉтчӧ увлаԋ, кытчӧԇ оз уԍ роԅӧԁыс улас. Меԁвоԇ кіԍԍӧ му, сеԍԍа посԋі картупеԉ,
сыыԍ улӧҗык — шӧркоԃ, помас — гырыԍ. Меԁ картупеԉыс ез ԍібԁав беԃјас костас, сорԏіровка бокјастіыс ветлӧ ӧԏі ԉібӧ кык уҗалыԍ ԁа роскӧн перјалӧны ԍібԁӧм картупеԉјассӧ.
Меԁым картупеԉыс ез гылав жӧлӧбԍыс ԉібӧ пӧв вывԍыс бокјастіыс, бокса тасјас бокас тувјалӧны пӧвјас ԉібӧ пуктӧны кер.
Кыԇі тасјаса сорԏіровкаӧн, сіԇі-і роԅјаса сорԏіровкаӧн поԅӧ картупеԉсӧ бӧрјӧԁлыны ыҗԁа ԍерԏіыс кымынкӧ пеԉӧ. Та вӧсна тасјас улас муԍаԋыс ԁа тасјасӧԇыс вӧчԍӧны топыԁ пощӧс коԃјас. Меԁԍасӧ вӧчԍӧ кык ԉібӧ кујім пощӧԍ, меԁым јукны посԋі, шӧркоԃ ԁа гырыԍ картупеԉ вылӧ. Картупеԉ вӧԃітан гырыԍ колхозјасын понԁіс паԍкавны ԋемеч завоԁса „Пеԉԉерт" ԍіԍԏемаа картупеԉ сорԏірујтан машіна. Тајӧ машінајассӧ вӧчӧны міјан завоԁјас. Машінаыс сорԏірујтӧ зев ӧԁјӧ. Ԁас час ԁугԁывтӧг уҗалӧмӧн вермӧны сорԏірујтны 15-ԍаԋ 118 тоннаӧԇ.
Картупеԉ бӧрјӧԁлыны, меԁ кӧԏ кущӧм ногӧн сіјӧ вӧлі вӧчԍӧ, бурҗык мувылас керігӧн.
Керігас бӧрјӧԁлӧмыс сіјӧн бур, мыј унҗык уҗыс секі вӧчԍӧ ӧтщӧщ, сіјӧ-жӧ
уҗалыԍјасӧн, коԁјас керӧны картупелсӧ. Сіԇ кіӧн бӧрјӧԁлігӧн ем зев ыҗыԁ торјалӧм: шыблавны-ӧ,& картупеԉсӧ ӧԏі кӧрԅінаӧ ԉібӧ кыкӧ, а кык уҗалыԍ вылӧ-кӧ-і — кујімӧ. Сорԏіровкајасӧн картупеԉ бӧрјӧԁлігӧн ԇік ӧткоԃ кіԍтавны картупеԉсӧ му вылӧ ԉібӧ сорԏіровка решетка вылӧ. Картупеԉ бӧрӧзԁајасыс-кӧ куԅӧԍ, меԁым кокԋӧԁны уҗсӧ, сорԏіровкаыс вӧчԍӧ уналаӧ, картупеԉ кіԍталанінјасас. Картупеԉ бӧрјӧԁлан став ӧктӧмјас ԁырјіыс колхоԅԋікјаслы ԁа ӧтка олыԍ креԍԏаналы колӧ: бурҗыка јансӧԁны віԍыԍ картупеԉјассӧ. Најӧс веԍіг ԋіӧԏі бур сорԏірујтан машіна оз торјӧԁ. Віԍыԍ картупеԉ, ԇоԋвіԇа картупеԉыԍ торјӧԁтӧм — вајӧ зев ыҗыԁ урон. Щӧкыԁа овлӧ сіԇі, кор кымынкӧ віԍыԍ картупеԉ віԍмӧԁӧны ԁа сіԍтӧны тӧв чӧжӧн гуԍыс став картупеԉсӧ. Меԁԍа-ԋін колӧ віԁчыԍны віԍман віԍӧмыԍ, мыј јылыԍ мі ԍорԋітлім-ԋін.
Картупеԉыс тајӧ віԍӧмыԍ сіԍмӧ ԉібӧ кос сіԍӧн ԉібӧ васӧԁ сіԍӧн.
Му вылас-кӧ-на каԅалӧма, за ԁа кор-ԍерԏіыс тајӧ віԍӧмсӧ, сек колӧ бурҗыка віԇӧԁӧмӧн торјӧԁны віԍыԍ картупеԉсӧ став урожајԍыс.
Віԍӧмыс вуҗӧ картупеԉас, оз сӧмын заас ԉібӧ корјас інмылӧмыԍ, щӧщ-і му-пырыс зер ԁа лысва војтјасӧн. Віԍӧмсӧ картупеԉ ԍерԏіыс тӧԁмавны ԍӧкыԁҗык зајас ԁа корјас ԍерԏі ԁорыԍ, торјӧн-ԋін меԁвоԇԇа віԍан каԁас. Воԇҗыксӧ картупеԉ кышвылас лоӧны гӧпта руԁ чутјас. Картупеԉсӧ шӧрі вунԁӧм бӧрын чут улыс — лоӧ руԁ рӧма. Тајӧ меԁвоԇԇа віԍӧм тӧԁмӧԁантор. Руԁ рӧмыс пыр ӧтарӧ паԍкалӧ, картупеԉыс сіԍмӧ ԁа віԍмӧԁӧ гӧгӧрса картупеԉјассӧ. Картупеԉыс сісмӧ зев ӧԁјӧ, меԁԍа-ԋін шоныԁ ԁырјі. 2-3 вежонӧн картупеԉ чукӧр сіԍмӧ сещӧма, мыј он вермы аԁԇыны ӧԏі ԇоԋ картупеԉ. 12-15 граԁуса шоныԁӧн, віԍӧмыс паԍкалӧ став чукӧрас 6-7 лунӧн.
Бӧрјӧԁлігӧн торјӧԁӧм віԍны завоԃітчӧм картупеԉсӧ верԁӧны скӧтлы. Јона сіԍмӧм картупеԉ колӧ сотны ԉібӧ гуавны муӧ.
Бӧрјӧԁлігӧн аԁԇана мукӧԁ віԍӧмјасыԍ поԅӧ інԁыны лӧмӧн картупеԉ віԍӧм вылӧ. Віԍны завоԃітчігас, картупеԉ вылас лоӧны неыҗыԁ чутјас, коԁјас бӧрынҗык пӧрӧны лӧм моԁаа чутвылӧ. Тајӧ кышвывса віԍӧм, пыщкӧсыс тајӧн оз віԍмы, сіјӧн абу зев
ԉок, сӧмын ԍојнысӧ озджык ло чӧскыԁ. Сы вӧсна кӧјԁыс вылӧ ԁа ԍојӧм вылӧ бӧрјігон тајӧ віԍӧмӧн віԍыԍ картупеԉјассӧ торјӧԁны бокӧ.
Віԍыԍ ԁа віԍтӧм картупеԉ вылӧ, ԁа ыҗта вылӧ бӧрјӧԁлӧмыԍ ӧтԁор, јона колана картупеԉсӧ сортјас вылӧ торјӧԁлӧм.
Сортјасыс-кӧ тӧԁтӧмӧԍ јуклыны колӧ кӧԏ картупеԉ ԍер сортнас.
Сортјас вылас тајӧ јуклӧмыс колана сы вӧсна мыј быԁ сорт картупеԉ колӧ віԇнысӧ аслыс ногӧн. Мукоԁ сортыс ԋінӧм оз лоны ԉокҗыкінјасын віԇӧмӧн, а мукӧԁыс ӧԁјӧҗык щыкӧны. Віԍыԍ ԁа віԍтӧм картупеԉ вылӧ торјӧԁлӧм, сіԇ-жӧ сортјас вылӧ јукӧм, колӧ вӧчны кіпыр, картупеԉ быԁ пуӧԁігӧн. Тајос кіӧн вӧчан сы вӧсна, мыј тані машінаӧн ԋінӧм он вермы вӧчны. Тавӧсна муыԍ октігӧн, бӧрјӧԁлігӧн ԁа мешӧкјасӧ ԉібӧ мукӧԁлаӧ течігӧн, колӧ пыр ӧктыны віԍыԍ ԁа жугалӧм картупеԉјассӧ бур картупеԉ пыщкыԍ, а сіԇ-жӧ бурјассӧ торјӧԁны сортјас вылӧ.
Картупеԉ кӧјԁыс торјӧԁӧм јылыԍ
Бур картупеԉ кӧјԁыс кыпӧԁӧ урожај ԁа овмӧсын ԁохоԁ, кокԋӧԁӧ ужсӧ ԁа
мезԁӧ колхоԅԋікјаԍӧс ԁа ӧткӧн олыԍ креԍԏанаӧс ԉішка тӧжԁыԍӧмыԍ ԁа уна каԁ віԇӧмыԍ картупеԉсӧ керігӧн, бӧрјӧԁлігӧн ԁа віԇігӧн. Та вӧна быԁ колхоԅԋіклы ԁа ӧтка олыԍлы колӧ вермаԍны, меԁ оз ԍурны мӧԁ во кежлӧ пуктӧм вылӧ ԉок ԁа віԍан картупеԉ кӧјԁыс.
Та вӧсна колӧ быԁ овмӧслы тулыс віԁчыԍтӧг арԍаԋыс-жӧ лӧԍӧԁны бӧрјӧмӧн бур кӧјԁыс, мӧԁво кежлӧ пуктӧм вылӧ. Колхоԅԋікјаслы ԁа ԍіктса проіԇвоԁственнӧј тӧварішществојаслы меԁбур лӧԍӧԁны ӧтувја кӧјԁыс віԇан фонԁјас. Тајӧ фонԁјасас колӧ чукӧртны пуктӧм вылас. коԉан кӧјԁыссӧ тырмымӧн. Тајӧн колкрзјас ԁа ԍіктса товарішществојас, аԍнысӧ стракујтӧны кӧјԁыс тырмытӧмыԍ, секі кӧјԁысыԍ ӧтԁор коԉӧм картупеԉсӧ поԅӧ повтӧг віԇны коԉанјассӧ. Сӧмын ӧтувја кӧјԁыс фонԁјас лӧԍӧԁӧм ԁа арԍаԋыс жӧ картупеԉ кӧјԁыссӧ весалӧмӧн ԁа бӧрјӧԁлӧмӧн, поԅӧ паԍкоԁны картупеԉ вӧԃітӧмсӧ колхозјаслы ԁа сіктса проізвоԁственнӧј товаріществојаслы, сувтны урожај ԁа ԁохоԁ лептан веԍкыԁ туј вылӧ. Коԁјас вылӧ арын картупеԉ торјӧԁігӧн колӧ бура тӧԁны тащӧм пӧслӧвіча:
„Мыј кӧԇан, сіјӧ-і вунԁан".
Ссмын тајӧ абу-на ставыс. Картупеԉто-ӧԁ колӧ віԇны 7-8 тӧлыԍ, а мі тӧԁам-ԋін мыі сіјӧ вермӧ лоны, ԍурӧ кӧ віԍтӧм картупеԉ пӧвсӧ шӧщ віԍыԍ, ва ԁа ԋајт картупеԉ. Сы вӧсна быԁ колхоԅԋіклы ԁа ӧтка овмӧслы колӧ буржыка віԇӧԁлыны кӧјԁыс вылӧ лӧԍӧԁан картупеԉ коԍтӧм, шурӧԁӧм ԁа бӧрјӧԁлӧм вылӧ. Кӧјԁыс вылӧ колӧ коԉӧԁны меԁміча картупеԉсӧ. Сывылӧ оз ковны јона гырыԍ картупеԉјас: ӧԏі кілограммӧ лептӧ 25-30 карупеԉ. Посԋі ԁа гырыԍ картупеԉ — кӧјԁыс вылӧ коԉны оз ков. Посԋі картупеԉыԍ чінӧ урожај, а гырыԍсӧ ԁона сувтӧ, ԁај пӧԉзаыс ыҗыԁыс оз ло.
Овмӧсын-кӧ картупеԉыс кутіс бырны (вырӧԃітчыны) урожајыс воыԍ-воӧ чінны, секі буржык аскӧјԁысӧн кӧԇӧмыԍ ӧткажітчыны. Картупеԉтӧ колӧ вузавны ԉібӧ вежны. Сы пыԃԃі лоԍӧԁны бур-сорта ԉібӧ бурмӧԁӧм картупеԉ. Сортӧвӧј ԁа бурмӧԁӧм картупеԉјаслыԍ бурлунсӧ каԅалӧма-ԋін асланыс креԍԏјанаӧн ԁа опыт вӧчыԍ учрежԃеԋԋӧјасӧн. Уна прімерјасон петкӧԁлӧма, мыј прӧстӧј картупеԉ — бур сорт картупеԉӧн вежӧм соԁтӧ, ԍетӧ урожајсӧ 10-20 ԁа унҗык прӧчент вылӧ.
Бур резуԉтатјас ԍетӧ і бурміԁӧм картупеԉ кӧјԁыс.
Ыҗыԁжык урожај сетӧм ԁа ыҗыԁҗык прӧчент кракмал ԍетӧм кыԋԇі бурмӧԁӧм картупеԉлӧн ем і мукӧԁ бурторјас. Віԇігӧн сіјӧ ещаҗык ԍіԍмӧ, ещаҗык чінӧ ԍӧктанас, а муын озҗык ԍетчы віԍӧмјаслы.
Ставыс тајӧ віԍталӧ, сортӧвӧј ԁа бурмӧԁӧм картупеԉ бурлун јылыԍ.
Со мыј вӧсна і абу тырмӧма колхозлы, сіктса проізвоԁственнӧј товаріществолы ԁа ӧтка овмӧслы картупеԉ кӧјԁыссӧ лӧԍӧԁігӧн тӧжԁыԍны сӧмын кӧјԁыс лыԁ вӧснаыс;
Колӧ щӧщ тӧжԁыԍны бур картупеԉ кӧјԁыс торјӧԁӧм вӧсна. Асԍјс кӧ оз тырмы бокыԍ ԋӧбӧм бурҗык сорта кӧјԁысон вежӧм вӧсна.
Ставсӧ тајӧс колӧ вӧчны арԍаԋыс; арнас карутпеԉыс унҗык ԁа-і ԁонтӧмҗык ԋӧбныс. Колхоз ԉібӧ ԍіктса тӧваріщество-кӧ оз вермыны суԇӧԁны матыԍ бур сорта ԉібӧ бурмӧԁӧм кӧјԁыс, ԉібӧ коԁкӧԁ кӧ вежны, секі колӧ шыӧԁчыны рајонувса плоԁоовощнӧј ԉібӧ картупеԉнӧј сојузӧ. Најӧ ԍетасны колана отсӧг.
Став тајӧ віԍталӧм торсӧ колӧ бура јураԁ кутны быԁ колхоԅԋіклы ԁа ӧтка олыԍ креԍԏаԋінлы.

Версия от 17:10, 27 августа 2016